Filmy Juliusza Machulskiego - od Vabanku po Vinci 2

Kino Juliusza Machulskiego to jeden z tych polskich dorobków, które czyta się jednocześnie jako listę hitów i jako mapę zmian w naszym kinie gatunkowym. W tym tekście zebrałem najważniejsze filmy, pokazuję, od których tytułów najlepiej zacząć, i tłumaczę, dlaczego ten repertuar wciąż działa po latach. Dla mnie to ważny przykład reżysera, który umiał robić rozrywkę, ale nie tracił przy tym wyrazistego stylu ani własnego rytmu.

Pełna lista filmów kinowych Juliusza Machulskiego

Jeśli interesuje Cię przede wszystkim konkret, najlepiej zacząć od osi kinowej, czyli pełnometrażowych filmów fabularnych. To właśnie one najlepiej pokazują, jak Machulski budował swój rozpoznawalny styl: od sprytnego kryminału, przez satyrę, po późne komedie kryminalne i romans z fantastyką.

Na marginesie warto pamiętać, że Solidarność, Solidarność... była filmem nowelowym, a Machulski przygotował w nim własną etiudę. Nie wrzucam tego projektu do głównej osi twórczości, bo czytelnik szukający filmów Machulskiego zwykle chce przede wszystkim jego samodzielnych, kinowych tytułów. Z tej listy łatwo przejść do pytania, które z nich naprawdę najlepiej pokazują jego styl.

Które tytuły najlepiej pokazują jego styl

Gdybym miał wskazać filmy najbardziej reprezentatywne, nie patrzyłbym wyłącznie na popularność. Ważniejsze jest to, które tytuły najlepiej pokazują trzy cechy Machulskiego: kontrolę nad gatunkiem, lekkość opowiadania i umiejętność budowania scen, które zostają w pamięci.

• Vabank - najlepszy punkt wejścia. Widać tu wszystko, co później będzie wracać: elegancję, precyzję i umiejętność grania konwencją bez chaosu.
• Seksmisja - film, który najmocniej wszedł do języka potocznego. To nie tylko satyra, ale też przykład, jak w Polsce robi się kino, które żyje poza kinem.
• Kingsajz - świetny dowód, że Machulski umie budować świat od podstaw i opowiadać o systemie bez moralizowania.
• Kiler - tu najlepiej widać jego pracę z tempem, komediowym napięciem i bohaterem „z ulicy”, którego łatwo polubić.
• Vinci - dla mnie to jeden z najciekawszych późnych filmów, bo łączy rozrywkę z bardzo świadomą grą miejscem, sztuką i miejskim rytmem.
• Kołysanka - przydatna, jeśli chcesz zobaczyć, że Machulski nie zatrzymał się na jednym typie komedii i potrafił wejść w ciemniejszy rejestr.
• Vinci 2 - ważny, bo pokazuje, że reżyser nie tylko korzysta z własnego dziedzictwa, ale też umie je aktualizować.

Jeśli ktoś pyta mnie, od czego zacząć, zwykle odpowiadam: od Vabanku, Seksmisji i Kilera. Dopiero potem ma sens schodzić do mniej oczywistych tytułów, bo właśnie z tej trójki najlepiej widać, jak Machulski pracuje z publicznością. A z tego już naturalnie wynika pytanie, jak jego kino zmieniało się przez kolejne dekady.

Jak zmieniało się jego kino przez kolejne dekady

Na pierwszy rzut oka można uznać, że Machulski robił po prostu komedie. To jednak zbyt proste. Jego filmografia jest bardziej interesująca, bo pokazuje przesuwanie akcentów: od świeżej gatunkowej energii, przez większą różnorodność, aż po późniejsze powroty do sprawdzonych formuł.

Lata 80. dały mu język i rozpoznawalność

To właśnie wtedy powstały filmy, które w praktyce ukształtowały jego markę. Vabank, Seksmisja, Vabank II i Kingsajz łączyły lekkie tempo z bardzo czytelną konstrukcją. Machulski nie udawał artysty od wielkich metafor - on budował kino, które miało bawić, ale przy okazji celnie komentować rzeczywistość.

Lata 90. przyniosły większą rozpiętość

W tej dekadzie robi się ciekawiej, bo obok tytułów bardzo rozrywkowych pojawia się też Szwadron, czyli film historyczny i bardziej poważny w tonie. Z kolei Girl Guide i V.I.P. pokazują, że reżyser nie bał się mieszać gatunków i testować nowych układów. To był etap mniej jednorodny, ale właśnie dzięki temu widać, że nie był więźniem jednej formuły.

Przeczytaj również: Paris Hilton - Filmy i fenomen. Od campu po dokumenty

Po 2000 roku wróciła świadomość własnej marki

W nowych tytułach coraz wyraźniej czuć, że Machulski opiera się na własnym doświadczeniu i sprawdzonych kodach. Superprodukcja jest autoironiczna, Vinci bardzo precyzyjna, a Kołysanka i Ambassada bawią się konwencją jeszcze odważniej. Późniejsze Volta i Vinci 2 pokazują z kolei, że reżyser umie wracać do znanych motywów bez całkowitego kopiowania samego siebie.

Właśnie ta ewolucja prowadzi do najciekawszego wniosku: Machulski nie jest twórcą jednej maniery, tylko reżyserem, który stale sprawdza, jak daleko da się przesunąć rozrywkę bez utraty charakteru. Z tego wynika też odpowiedź na pytanie, dlaczego jego filmy tak mocno weszły do popkultury.

Dlaczego jego filmy tak mocno weszły do popkultury

Moim zdaniem sukces Machulskiego nie opiera się tylko na tym, że robił filmy „z pomysłem”. Dużo ważniejsze jest to, że potrafił budować sceny i dialogi, które łatwo zapamiętać, a potem powtarzać. To działa trochę jak dobre graffiti: jeden mocny znak, wyraźny kontur i od razu wiadomo, o co chodzi.

• Ma bardzo czytelny rytm narracji - jego filmy rzadko się dłużą, bo każda scena pcha historię do przodu.
• Umie pisać bohaterów z charakterem - nawet jeśli są komediowi, nie są puste ani jednowymiarowe.
• Łączy rozrywkę z komentarzem społecznym - dzięki temu filmy nie kończą się na samym żarcie.
• Pracuje obrazem - stylizacja, kostium, przestrzeń i rekwizyt u niego naprawdę coś znaczą.
• Tworzy sceny, które żyją samodzielnie - to jeden z powodów, dla których cytaty z tych filmów wracają latami.

Nie wszystkie tytuły zestarzały się tak samo dobrze i to normalne. Część żartów mocno siedzi w realiach PRL-u albo w estetyce konkretnej dekady, więc młodszy widz może nie złapać każdego odwołania od razu. Mimo to sama konstrukcja tych filmów nadal działa, a to w polskiej rozrywce filmowej wcale nie jest regułą. Skoro już wiadomo, dlaczego ten repertuar ma taką siłę, zostaje praktyczne pytanie: od czego najlepiej zacząć oglądanie.

Co obejrzeć najpierw, jeśli chcesz trafić w swój klimat

Tu naprawdę warto wybrać film pod nastrój, bo Machulski nie robił wszystkiego w jednym tonie. Ja zwykle układam polecenia tak, żeby widz nie zaczynał od tytułu, który zniekształci mu obraz całej filmografii.

Gdybym miał zamknąć temat jednym zdaniem, powiedziałbym tak: najpierw Vabank, potem Seksmisja i Kiler, a dopiero później reszta. Taki układ pokazuje i najlepszą formę Machulskiego, i to, że jego kino nie kończy się na kilku najbardziej znanych hitach. Na koniec zostaje już tylko wybrać prosty startowy kierunek i wejść w ten świat bez błądzenia.

Na koniec warto wybrać jeden startowy kierunek

Jeśli mam zostawić jedną praktyczną rekomendację, to brzmi ona tak: zacznij od Vabanku, potem obejrzyj Seksmisję i Kilera, a dopiero później sięgaj po późniejsze tytuły. Ten zestaw najlepiej pokazuje, jak Machulski buduje napięcie, prowadzi aktorów i zamienia prosty pomysł w film, który zostaje w pamięci.

Najnowszy pełnometrażowy rozdział tej historii domyka Vinci 2, więc dziś widać pełny obraz: od debiutanckiej energii, przez kultowe lata 80. i 90., po późne kino, które świadomie wraca do własnych sukcesów. I właśnie dlatego filmy Machulskiego nadal ogląda się nie tylko z nostalgią, ale też z czystej przyjemności dobrze opowiedzianej historii.